Mismunandi flokkanir sára

Sár eru flokkuð á mismunandi hátt: Eftir því hvaða húðlög koma við sögu, hvernig sárið grær, uppruna sársins, útliti þess og undirliggjandi orsök.

Eftir húðlögum

• Hlutþykktar
• Fullþykktar

Eftir því hvernig sárið grær

• Frumgræðsla
• Síðgræðsla
• Seinkuð frumgræðsla

Eftir uppruna sársins

• Langvinn
• Bráða

Eftir útliti

• Rauð
  
• Gul
  
• Svört
  

Eftir undirliggjandi orsök

• Bláæðasár
• Slagæðasár
• Sykursýkissár
• Þrýstingssár
• Brunasár

Sár flokkast sem hlutþykktarsár (partial-thickness) eða fullþykktarsár (full-thickness) en þá skiptir máli hvaða húðlög koma við sögu. Sár teljast til hlutþykktarsára þegar aðeins hluti af húðþekjunni tapast og skemmd verður í grunnlægum leðurhúðarlögum (dermal layers) (Doughty og Sparks-Defriese, 2007) en skemmdin nær þó ekki niður fyrir leðurhúð (Hess, 2004). Slík sár gróa iðulega án örvefsmyndunar (Haas, 1995). Ef grunnhimnan (basement membrane) eða endurnýjunarlag (stratum germinativum) helst óskemmt geta þekjufrumur (epithelial cells) flutt sig upp á við á eðlilegan hátt. Við það getur orðið alger endurmyndun á þeim húðlögum sem urðu fyrir skaða (Broughton, Janis, og Attinger, 2006b). Sár flokkast sem fullþykktarsár þegar algert tap verður á húðlögum, bæði húðþekju (epidermis) og leðurhúð (dermis). Einnig er oft um að ræða tap á dýpri vefjum, svo sem húðbeði (subcutaneous tissue) og jafnvel vöðvum eða beinum. Þar sem algert tap hefur orðið á húðþekju þurfa þekjufrumur að færa sig frá sárbörmunum (wound edges) og yfir sárið. Sárbarmar þurfa einnig að draga sig saman með svokölluðum samdrætti (wound contraction) (Myers, 2004) til að koma aftur á fyrri vörnum sem húðin gegnir (Broughton o.fl., 2006b). Örvefur myndast alltaf í fullþykktarsárum. Mikill munur er á því hve langan tíma tekur fyrir fullþykktar- og hlutþykktarsár að gróa. Almennt gildir að hlutþykktarsár gróa á um 30 dögum en það getur tekið fullþykktarsár marga mánuði að gróa að fullu (Haas, 1995).

Fullþykktar sár gróa með frumgræðslu (primary intention), síðgræðslu (secondary intention) eða seinkaðri frumgræðslu (tertiary intention). Mörg bráðasár, svo sem skurðsár, eru dæmi um sár sem lokast eða er lokað með frumgræðslu (Hess, 2004). Sárið er þá saumað, heftað eða tekið saman með límbandi og grær með þekjuvefs- (epithelialization) og bandvefsmyndun (deposition) (Doughty og Sparks-Defriese, 2007). Farið verður nánar í þekju- og bandvefsmyndun í kafla 2.1.2. Þar sem vefjatap er lítið gróa þessi sár oftast nokkuð hratt, með lágmarks örmyndun (Doughty og Sparks-Defriese, 2007; Hess, 2004) og það er lítil hætta á að sýking verði í sárinu (Hess, 2004).

Fullþykktarsár gróa öll með síðgræðslu. Dæmi um slík sár eru þrýstingssár, slagæðasár og skurðsár sem hafa verið skilin eftir opin og leyft að gróa með örvefsmyndun. Í slíkum sárum vantar þá vernd sem húðþekjan veitir gegn örverum og því er sýkingarhætta meiri í þeim en í sárum sem gróa með frumgræðslu. Átfrumur hreinsa burt skemmdan vef, við það myndast gloppur eða tómarúm í vefnum sem fyllt er upp í með bandvef (Doughty og Sparks-Defriese, 2007) en farið er nánar í hvernig það gerist í hlekknum um sárgræðslustigin þrjú.

Dæmi um seinkaða frumgræðslu er skurðsár sem haldið er opnu í nokkra daga, til að leyfa bjúg eða sýkingu að leysast upp (resolve) eða vessa (exudate) að leka burt, en er síðan lokað til dæmis með saumum eða heftum. Sýkingarhætta og hætta á vefjatapi er hærri meðan sárið er skilið eftir opið (Hess, 2004).

Sár má einnig flokka eftir uppruna þeirra (Haas, 1995) og er þeim þá skipt í bráðasár og langvinn sár. Bráðasár koma yfirleitt vegna slysa, bruna eða skurðaðgerða, það er þau myndast vegna einhverra utanaðkomandi áhrifa (Doughty og Sparks-Defriese, 2007). Bráðasár geta ýmist verið hrein eða óhrein. Skurðsár er dæmi um hreint bráðasár þar sem sárið myndast í sótthreinsuðu umhverfi með áhöldum sem hafa verið dauðhreinsuð og sárbarmar eru óskaddaðir (Ásta Thoroddsen, 1987).  Slík sár gróa hratt og fyrirsjáanlega og enda með varanlegri lokun (Doughty og Sparks-Defriese, 2007) án þess að þurfa mikla meðferð (Hess, 2004). Slysa- og brunasár eru óhrein bráðasár og þau þarf að hreinsa en almennt er gert ráð fyrir að slysasár hafi einhverja aðskotahluti í sér sem þarf að hreinsa burt (Ásta Thoroddsen, 1987). Langvinn sár orsakast yfirleitt vegna sjúkdóms eða ástands í líkamanum sem veldur því að þau ná ekki að gróa á eðlilegan máta. Þar sem tap hefur orðið á bandvef þurfa þau að gróa eða fyllast frá botni. Slík sár myndast oft vegna lélegs æðakerfis (vascular compromise), langvinnrar bólgu (inflammation) eða vegna endurtekinna áverka á vefinn (Haas, 1995).

Langvinn sár eru flokkuð eftir lit þeirra eða útliti. Þá er talað um að þau séu rauð, gul eða svört (Fowler, Vesely, Pelfrey, Jordan, og Amberry, 1999) en liturinn vísar til þess hverskonar vefur sést í sárinu. Í rauðum sárum er heilbrigður holdgunarvefur þar sem liturinn í sárinu getur verið frá því að vera fölbleikur yfir í dökkrauður. Svokölluð gul sár geta raunar verið gul-, græn- eða brúnleit. Þau einkennast af drepvef (slough) (Fowler o.fl., 1999), rökum lífvana vef sem samanstendur af fíbrínum, greftri (pus) og próteinum (proteinaceous material) (Enoch og Harding, 2003). Í svörtum sárum er drep (necrosis) sem er mis þurrt (dehydrated). Oft er talað um að slík sár hafi svokallaða drepskorpu (eschar) sem er þykk og hörð og lítur út fyrir að vera með leðurkennda áferð (Fowler o.fl., 1999).

Flokkun í þrýstingssár, bláæða- og slagæðasár og sykursýkisár eru dæmi um flokkun sára eftir orsök þeirra. Mikill staðbundinn þrýstingur ásamt öðrum samverkandi þáttum, eins og undirliggjandi sjúkdómi, getur valdið þrýstingssárum. Meðferð beinist almennt að því að uppræta orsakavaldinn (Enoch og Harding, 2003). Æðasár skiptast í bláæðasár og slagæðasár. Orsök bláæðasára er mjög umdeild (Morison, Moffat, Bridel-Nixon, og Bale, 1997) og útfyrir ramma þessarar ritgerðar. Við meðferð á slíkum sárum skiptir hvað mestu máli að nota þrýstingsumbúðir. Orsök slagæðasára er ónógt blóðflæði til útlimsins sem leiðir til blóðþurrðar í vefnum og drepmyndunar (Morison o.fl., 1997). Það má aftur á móti ekki nota þrýstingsumbúðir á slík sár vegna hættu á vefjaskaða (Morison og Moffat, 2004). Ekki verður farið nánar í orsakir, einkenni eða meðferð á einstakri gerð af sárum að þessu stöddu.